ni Herkulano at Pompeya. 13 — Kay laki ng sama ng aking loob
nang hindi ako makatigil upang mapanood, mapag-aralan, masuri ang mga iyon nang lalong malapit at buong sikhay. Kung
nabalam ako nang isa pang sandali'y naiwan sana ako ng
bapor. Datapuwa't ang lahat ng dingal na ito'y nagkahalaga
sa akin nang malaki, sapagka't dinaya ako ng kutsero, at ng patnubay at siningil ako nang makaapat na ibayo sa halagang pinagkasunduan. Sa sasakyang-dagat ay natagpuan ko ang
maraming naglalako ng magagarang relikaryo at mga hiyas na
yari sa putik ng Vesubio, mga tanawin sa Napoles, at sa tagiliran ng bapor, doon sa tubig ay may dalawang maninisid o
manlalangoy, na daig sa kamahalan ng mga Negro sa Aden,
ay nasisiyahan sa pagsisid ng perang tansong maliliit ang halaga, na ipinupukol nang malayo sa tubig. Nang itulad ko ang
dalawang malusog na binatang itong Italyano sa mga Negro sa
Aden na kulot ang buhok, ay hindi ko naiwasan ang pagmumuni-muni nang malalim. Dalawang babaing Italyana at dalawang lalaki ang tumabi sa bapor na sakay ng isang maliit na
bangka, ang mga nauna'y may gitara at mandolin at ang mga
nahuhuli'y may biyolin upang kami'y tugtugan, at inawit sa
matamis at mahimig na tinig ang ilang bahagi ng mga opera
at ang "Addio a Napoles" ("Paalam sa Napoles"). Sinahod
nila sa isang payong na nakabukas ang lahat ng uri ng perang
ipinagkaloob sa kanila ng mga sakay ng bapor. - Pagkaraan ng
mga apat o limang saglit pagkarating ko sa bapor, ay tumulak
na kami buhat sa Nápoles at ako'y naging tudlaan ng mga tanong ng mga kasama kong nanghinayang sa hindi nila pagkakaahon. Dito'y nalaman namin sa mga pahayagan ang mga
nangyari sa Alehandriya at Kairo,14 gaya ng pagkakapatay sa
mga Europeo na ginawa noong kami'y nasa Kanal. Sa naunang sulat ko15 marahil ay naibalita ko na sa inyo ang ilang
_______________
13 Ang mga bagay-bagay na una sa panahon nina Herkulano at Pompeyo ay nasa isang museo na kilala sa pamagat na Museo Nazionale, na sa simula, noong 1586, ay mga kuwartel at nang 1615 ay ginawang unibersidad o pamantasan; nang 1790 ay binago ang ayos nito at ginawang isang Museo upang pagtipunan ng mga bagay-bagay sa una at ng mga likha ng sining, na pinagdalhan, pagkatapos, ng mga kayamanang nahukay sa mga guho ng Herkulano, Pompeya, Cumas, atbp. Ang Herkulano ay isang matandang siyudad ng Compañia, na nasa paanan ng bulkang Vesubio, sa layong 7 kilometro sa Nápoles; ang Herkulano ay natabunan nang pumutok at sumabog ang bulkang nasabi nang taong 79 bago ipanganak si Hesukristo. Ang Pompeya ay isa ring matandang siyudad na nasa-layong 24 na kilometro sa Nápoles, at natabunan din ng mga kumulong putik ng Vesubio, kasabay ng Herkulano.
14 Ang mga pangyayari sa Alehandriya at sa Kairo - Ito'y kanyang binabanggit sa kanyang Talaarawan sa Paglalakbay buhat sa Pilipinas hanggang Europa ng 1882, na iniulat sa kanya ng isang doktor na turko na lumapit sa V/Djemnah sa kanal ng Suwes, at binabanggit din sa kanyang sulat noong ika-7 ng Hunyo.
15 Ang binabanggit na sulat ay ang may petsa Hunyo 7, 1882 na may tandang blg. 7 ng "Sandaang Sulat".
